In Noorwegen heeft meer dan 95 procent van de huishoudens een dynamisch energiecontract, terwijl dat percentage in Nederland maar ongeveer 10 procent is en langzaam groeit. De energiemarkt is in de twee landen dan ook heel verschillend, zegt Anton Westra van het van oorsprong Noorse energiebedrijf Tibber. “De Noorse energiefactuur ziet er heel anders uit dan de Nederlandse. Het grootste deel is elektriciteit en de prijzen zijn relatief laag.”
Goedkope elektriciteit
Grote stuwmeren en waterkrachtcentrales zorgen in Noorwegen al meer dan honderd jaar voor relatief goedkope elektriciteit. Waterkracht is tot op zekere hoogte regelbaar, door water vast te houden of juist door turbines te laten stromen, kan de productie worden aangepast aan de vraag. Door de lage elektriciteitsprijs is elektrische verwarming met warmtepompen in Noorwegen al decennialang heel gebruikelijk.
Daarnaast heeft Noorwegen wereldwijd het grootste marktaandeel van elektrische auto’s in de verkoop. Het land produceert veel olie en gas, maar dat wordt vooral geëxporteerd. “Omdat elektriciteit het grootste deel van de energierekening bepaalt, ligt daar ook de prikkel om te besparen”, legt Westra uit. Daar komt het dynamische energiecontract in beeld. In Noorwegen is dat al langere tijd het uitgangspunt voor consumenten. De prijs die huishoudens betalen, beweegt daarbij mee met de elektriciteitsprijs op de markt.
Dynamisch als standaard
Dat is een belangrijk verschil met Nederland, waar consumenten traditioneel vooral kiezen voor vaste en variabele contracten. In Noorwegen werd het dynamische contract veel eerder onderdeel van de normale energiemarkt. De combinatie van lage elektriciteitsprijzen en de mogelijkheid om met ander verbruiksgedrag extra te besparen maakte het volgens Westra aantrekkelijk om het dynamisch energiecontract als standaard te positioneren.
“De brede acceptatie van dynamische prijzen is niet alleen het gevolg van een technische ontwikkeling of van een actieve marketingstrategie van energieleveranciers. Het sluit aan op de manier waarop het Noorse energiesysteem al jarenlang functioneert.”
Slimme meters
Voor dynamische energiecontracten zijn slimme meters essentieel, benadrukt Westra. “Een consument kan pas echt profiteren van dynamische energieprijzen als zijn verbruik ook realtime wordt gemeten.” Noorwegen begon eerder met de uitrol van slimme meters dan Nederland. De ontwikkeling van dynamische tarieven en slimme meters ging daardoor grotendeels hand in hand.
De vraag is vervolgens of Noorse consumenten echt hun elektriciteitsverbruik verschuiven. Dat effect is volgens Westra duidelijk zichtbaar. Mensen gaan hun elektriciteitsverbruik meer richten op de goedkope uren. “Dat betekent niet dat mensen voortdurend op een app kijken om te bepalen wanneer ze de wasmachine aanzetten. De prijsbewegingen vertonen vaak herkenbare patronen."
Geen ingewikkelde berekeningen
In de zomer zijn de prijzen bijvoorbeeld geregeld laag tussen ongeveer tien uur ’s ochtends en zeven uur ’s avonds. "Wie zijn verbruik daarop afstemt, hoeft niet iedere dag opnieuw een ingewikkelde berekening te maken”, zegt Westra. “Die patronen ontstaan, die hoef je niet elke keer te checken en te zeggen: hoe zit het vandaag? Dat slijt ook wel een beetje in je levenspatroon.”
Automatisch sturen
Er zijn wel verschillen tussen bewust en automatisch sturen, zeg Westra. “Wie handmatig zijn gedrag aanpast, kan al besparen. Maar de grootste effecten ontstaan wanneer apparaten automatisch reageren op de prijs.” Hij noemt daarbij vooral elektrische auto's, warmtepompen en batterijen.
Dat zijn relatief grote elektriciteitsverbruikers waarbij het vaak mogelijk is om het exacte moment van verbruik te verschuiven zonder dat het comfort daaronder hoeft te lijden. Bij handmatig sturen gaat het volgens hem om een besparing van ongeveer 5 tot 9 procent. Met geautomatiseerde aansturing kan die besparing oplopen richting 40 procent of zelfs hoger.
Koppeling warmtepomp aan energieleverancier
Die automatisering hoeft volgens Westra niet te betekenen dat een huishouden een ingewikkeld energiemanagementsysteem met allerlei extra hardware moet aanschaffen. In Noorwegen zijn veel warmtepompen en elektrische auto's rechtstreeks te koppelen aan de systemen van de energieleverancier.
Westra: “Bij Tibber gebeurt de aansturing grotendeels via de cloud. De leverancier kan, met toestemming van de klant, een geïntegreerde warmtepomp of elektrische auto aansturen op basis van de actuele en verwachte elektriciteitsprijs.”
Verschuiven van de vraag
Het dynamische energiecontract is volgens Westra meer dan een instrument om de energierekening van een individueel huishouden te verlagen. “Wanneer er veel elektriciteit beschikbaar is, kan de marktprijs laag worden. Consumenten die hun verbruik kunnen verschuiven, krijgen dan een financiële prikkel om juist op dat moment elektriciteit te gebruiken. Daarmee kan vraag worden verplaatst naar momenten waarop het aanbod groot is.”
Dit kan volgens hem onder meer helpen bij het verminderen van netcongestie. “Een dynamisch contract lost congestie niet automatisch op, maar kan wel bijdragen aan het verschuiven van vraag. Een dynamisch contract is een hele goede match voor het omgaan met deze problemen.”
Tegenbeweging
Opvallend genoeg stimuleert de Noorse overheid niet alleen dynamische energiecontracten. De groeiende volatiliteit van de elektriciteitsprijzen heeft ook geleid tot een tegenbeweging. Noorse huishoudens kunnen inmiddels kiezen voor de Norgespris. Dit is een vaste overheidsprijs van zo'n 0,40 NOK (0,037 euro) per kWh exclusief btw en netbeheerkosten om meer voorspelbaarheid te bieden voor consumenten.
Volgens Westra komt die regeling voort uit de behoefte aan meer zekerheid. “Niet iedere consument kan of wil zijn gedrag aanpassen aan de marktprijs. Voor huishoudens die weinig flexibiliteit hebben, is het besparingspotentieel met een dynamische energiecontract kleiner. Wie niet kan schuiven met het elektriciteitsverbruik, heeft immers minder mogelijkheden om van goedkope uren te profiteren.”
Eerder voorzichtig
Noorwegen is geenszins een blauwdruk voor Nederland. De uitgangssituatie is daarvoor te verschillend. Toch is volgens Westra duidelijk dat een dynamisch contract geen product voor een kleine groep mensen hoeft te zijn. “Je hoeft daar niet per se een early adopter of tech minded voor te zijn. In Noorwegen wonen natuurlijk ook gewone mensen.”
De grote sprong in dynamische contracten die in Noorwegen heeft plaatsgevonden, is hier nog niet gemaakt. Tibber ging er bij de komst naar Nederland aanvankelijk vanuit dat de Nederlandse markt snel zou volgen. Dat bleek niet het geval. “Noren zien de Nederlanders echt als een progressief volk, maar als het gaat om de energieprijs en de beweging die daarin zit, zijn Nederlanders toch eerder voorzichtig.”
Netcongestie verzachten
Toch zou het goed zijn als er in Nederland ook meer dynamische contracten zouden worden afgesloten, zegt Westra. “Het kan hier ook helpen om netcongestie te verzachten. Wat de problemen met netcongestie betreft, loopt Nederland voorop. Maar deze problemen zullen ook in andere landen snel zichtbaar worden.”
